Nieuws

Als zelfstandige kan het soms lastig zijn om te onderhandelen over je rechten. Daarom is in 2015 de Wet auteurscontractenrecht ingevoerd: om de positie van makers te verbeteren en de balans tussen makers en exploitanten eerlijker te maken.

Vanaf 1 januari van dit jaar is deze bescherming uitgebreid met de Wet versterking Auteurscontractenrecht. Deze nieuwe wet past een aantal regels in de Auteurswet aan. Het doel: meer duidelijkheid en een sterkere positie voor makers. In dit artikel leggen we de belangrijkste wijzigingen uit.

Overdracht en exclusieve licentie: let extra goed op

De nieuwe wet verandert de regels voor het overdragen van auteursrecht of het verlenen van een exclusieve licentie. Tot nu toe gold dat zo’n afspraak alleen geldig was als deze was vastgelegd in een ondertekende akte. Dit wil zeggen in een schriftelijk document ondertekend door beide partijen. In de praktijk gebeurde dat vaak niet. Daarom is de wet aangepast.

Vanaf nu geldt:

• een ondertekend document is niet meer verplicht;

• de afspraak moet wel schriftelijk zijn vastgelegd.

Dat kan bijvoorbeeld:

• in een e-mail;

• in een contract;

• of in algemene voorwaarden.

Belangrijk: juist omdat een handtekening niet meer nodig is, moet je extra goed opletten wat je afspreekt. Je bent immers sneller gebonden aan afspraken hieromtrent. Gelukkig stelt de wet wel voorwaarden aan een overdracht of een exclusieve licentie. Namelijk alleen de rechten die uitdrukkelijk zijn genoemd of die uit de aard van de overeenkomst voortvloeien, gaan over. Dit voorkomt dat makers onbedoeld meer rechten afstaan dan de bedoeling is.

Persoonlijkheidsrechten na overlijden

Naast auteursrechten heb je als maker ook persoonlijkheidsrechten. Dit zijn rechten die jou als maker beschermen. Denk bijvoorbeeld aan:

• het recht op naamsvermelding;

• het recht om je te verzetten tegen wijziging of verminking van je werk.

Deze rechten blijven in beginsel altijd bij jou, zelfs als je je auteursrecht overdraagt.

Wat verandert er?

Tot nu toe gold dat persoonlijkheidsrechten na overlijden alleen bij de nabestaanden terechtkwamen als dit expliciet in een testament of codicil was vastgelegd. Was dat niet gebeurd? Dan vervielen deze rechten.

De nieuwe zorgt ervoor dat ook zonder testament of codicil de persoonlijkheidsrechten na overlijden over gaan op de nabestaanden. Deze vervallen dus niet meer op het moment dat daarover niets is geregeld. Dat is een behoorlijke verbetering ten opzichte van de oude situatie, want veel makers denken er niet (tijdig) aan om het overgaan van hun persoonlijkheidsrechten na overlijden te regelen. Ook is het een verbetering in deze tijd van nieuwe technologieën, zoals AI en deepfakes. Nabestaanden kunnen zich nu beter verzetten tegen ongewenst gebruik of aanpassing van het werk van de overleden maker.

Exploitatieovereenkomsten: wat is dat eigenlijk?

De volgende twee wijzigingen gelden alleen voor exploitatieovereenkomsten. Ze zijn dus niet van toepassing op gewone licenties.

Het verschil kort uitgelegd

Licentie: een eindgebruiker mag jouw werk gebruiken of publiceren (bijvoorbeeld een foto in een tijdschrift).

Exploitatieovereenkomst: de andere partij krijgt het recht om jouw werk actief op de markt te brengen en te exploiteren, vaak namens jou. Bij exploitatieovereenkomsten treedt de exploitant op als een soort tussenpersoon tussen jou en het publiek. Denk bijvoorbeeld aan een beeldbank. Omdat deze situatie anders is dan een gewone licentie, gelden hiervoor ook andere wettelijke regels.

Toegang tot geschillencommissie

Procederen bij de rechter om een geschil over auteursrechten op te lossen is voor veel makers een hoge drempel. Het kost veel tijd en geld en kan de relatie met een opdrachtgever of exploitant onder druk zetten. Daarom voorziet de wet in een Geschillencommissie Auteurscontractenrecht: een laagdrempelige, snelle en deskundige manier om conflicten op te lossen. De nieuwe wet maakt het mogelijk om met publieke middelen gefinancierde exploitanten te verplichten zich bij zo’n geschillencommissie aan te sluiten. Te denken valt bijvoorbeeld aan de NPO.

Bij de Geschillencommissie is geen advocaat verplicht en de kosten zijn lager. Bovendien is de stap naar een geschillencommissie vaak minder belastend voor de werkrelatie en verkleint dit de angst om ‘op een zwarte lijst’ te belanden. Naar de rechter stappen blijft altijd mogelijk, maar deze route biedt makers een toegankelijk alternatief.

Collectieve afspraken over een billijke vergoeding

De nieuwe wet maakt dat afspraken tussen verenigingen van makers (zoals DuPho) en exploitanten over een billijke vergoeding “worden vermoed billijk te zijn” voor de sector. Daarmee krijgen dergelijke afspraken dus een belangrijke, zwaardere status. Let wel: dit geldt alleen voor afspraken met exploitanten, ofwel een partij die werk van makers verkoopt op de markt en niet zozeer om partijen die opdrachten aan makers geven. 

Conclusie

De Wet Versterking Auteurscontractenrecht zorgt voor meer duidelijkheid en betere bescherming van makers. Voor beeldmakers betekent dit vooral dat je alerter moet zijn op schriftelijke afspraken over auteursrechten, dat persoonlijkheidsrechten ook na overlijden beter zijn beschermd en dat de onderhandelingspositie tussen makers en exploitanten evenwichtiger wordt.

De wet versterkt daarmee de positie van makers tegenover grotere partijen, maar is geen vervanging voor goed lezen, kritisch onderhandelen en het maken van duidelijke afspraken. We raden beeldmakers dan ook aan om contracten altijd zorgvuldig te bekijken en bij twijfel advies in te winnen. Ook bij algemene vragen over de nieuwe wet staat onze juridische dienst je graag te woord!